W zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu znajdują się dokumenty obrazujące życie ludności cywilnej w czasie II wojny światowej.

Poniżej prezentujemy wybrane archiwalia, które znalazły się w wydanej w 2024 r. publikacji „Życie pod dwiema okupacjami w świetle materiałów z zasobu Archiwum Państwowego w Przemyślu”. Dotyczą one przede wszystkim mieszkańców Przemyśla, Jarosławia i Przeworska.

Wybrany materiał źródłowy został ułożony według działów tematycznych, takich jak: Zarządzenia władz okupacyjnych; Okupacyjna codzienność; Represje władz okupacyjnych (niemieckich i sowieckich); Sytuacja ludności żydowskiej podczas okupacji; Z pomocą żydowskim sąsiadom; Polskie Państwo Podziemne.

Po zajęciu wspomnianych ośrodków miejskich przez wojska niemieckie we wrześniu 1939 r. w przestrzeni publicznej zaczęły ukazywać się zarządzenia. Drukowano je w trzech językach: polskim, niemieckim i ukraińskim. Dotyczyły one m.in. utrzymania ładu i porządku w miastach, zmian nazw ulic, jeńców wojennych, konfiskaty dzieł sztuki, zdania odbiorników radiowych, stosowania dwujęzycznych szyldów oraz używania języka niemieckiego. Wśród prezentowanych dokumentów znalazło się także ogłoszenie Hansa Franka o powierzeniu mu przez Adolfa Hitlera, na mocy rozporządzenia z 12 października 1939 r. (obowiązującego od 26 października), władzy w Generalnym Gubernatorstwie.

Obszar Generalnego Gubernatorstwa został początkowo podzielony na cztery dystrykty, a zarząd wojskowy na terenach zajętych przez Wehrmacht zastąpiła administracja cywilna. Przedstawione w niniejszej publikacji materiały archiwalne dotyczą obszaru należącego wówczas do dystryktu krakowskiego.

Po zajęciu wspomnianych ośrodków miejskich przez wojska niemieckie we wrześniu 1939 r. w przestrzeni publicznej zaczęły ukazywać się zarządzenia. Drukowano je w trzech językach: polskim, niemieckim i ukraińskim. Dotyczyły one m.in. utrzymania ładu i porządku w miastach, zmian nazw ulic, jeńców wojennych, konfiskaty dzieł sztuki, zdania odbiorników radiowych, stosowania dwujęzycznych szyldów oraz używania języka niemieckiego. Wśród prezentowanych dokumentów znalazło się także ogłoszenie Hansa Franka o powierzeniu mu przez Adolfa Hitlera, na mocy rozporządzenia z 12 października 1939 r. (obowiązującego od 26 października), władzy w Generalnym Gubernatorstwie.

Na podkreślenie zasługuje sytuacja, w jakiej znalazł się Przemyśl. 15 września 1939 r. do miasta wkroczyły oddziały niemieckie, które z końcem miesiąca opuściły jego prawobrzeżną część. Miało to związek z postanowieniami traktatu o granicach i przyjaźni, zawartego 28 września 1939 r. w Moskwie przez Niemcy i ZSRS, na mocy którego dokonano podziału ziem polskich. Działania te stanowiły ostateczne przypieczętowanie współpracy zapoczątkowanej paktem Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 r. W efekcie Przemyśl został rozdzielony na niemal dwa lata (do 22 czerwca 1941 r.) na dwie strefy okupacyjne, a przepływająca przez miasto rzeka San stała się granicą między III Rzeszą Niemiecką a Związkiem Sowieckim.

Początkowo pod okupacją niemiecką znalazła się lewobrzeżna część miasta (Zasanie), która wchodziła w skład powiatu jarosławskiego. Stan ten uległ zmianie po wydaniu 27 czerwca 1940 r. rozporządzenia Hansa Franka, na mocy którego z Zasania utworzono niezależną jednostkę administracyjną zwaną Deutsch Przemyśl. Natomiast na mocy uchwały Rady Najwyższej ZSRS z 4 grudnia 1939 r. prawobrzeżna część Przemyśla wraz z powiatem została włączona do obwodu drohobyckiego i weszła w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej.

Okupacyjna codzienność wiązała się z trudnymi warunkami życia, m.in. z koniecznością zdobywania żywności, która podlegała coraz większej reglamentacji, a jej ceny, podobnie jak ceny innych produktów, stale rosły.

Obiekty, które do tej pory pełniły różne funkcje w przestrzeni miejskiej, były przejmowane przez okupantów. Za przykład może posłużyć Dom Robotniczy, przemianowany przez Niemców na Teatr Miejski.

W zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu zachowały się rachunki dotyczące remontu tego budynku oraz hotelu przy ul. Krasińskiego. Mieszkańcy okupowanych terenów musieli posiadać dokumenty poświadczające ich tożsamość. W publikacji zamieszczono przykłady legitymacji, karty rowerowej, przepustki, karty rozpoznawczej, karty pracy oraz poświadczenia zameldowania.

Na obszarze Generalnego Gubernatorstwa szkolnictwo ograniczono do poziomu podstawowego, który dodatkowo został obniżony. Na terenie Deutsch Przemyśl, poza utworzeniem szkół podstawowych, władze niemieckie zezwoliły na funkcjonowanie polskiej szkoły zawodowej handlowej. W prawobrzeżnej części miasta niemal wszystkie placówki oświatowe działające przed wybuchem wojny wznowiły działalność już w październiku 1939 r. Po przeprowadzonej na początku 1940 r. reformie zmieniono ich nazwy i patronów. Należała do nich m.in. Szkoła im. Mołotowa, której akta zachowały się w zasobie Archiwum Państwowego w Przemyślu.

Przejawem niemieckich represji wobec ludności na okupowanych terenach była organizacja różnych form obozów: przejściowych, jenieckich, pracy przymusowej oraz koncentracyjnych. Zgromadzony materiał prezentuje wybrane przykłady dokumentów związanych z przymusowymi wywózkami do III Rzeszy, a także wspomnienia i listy z obozów koncentracyjnych, m.in. Edwarda Berezowskiego i Władysława Świątkowskiego.

Wśród dokumentów obrazujących sowieckie represje znajdują się materiały dotyczące działalności Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych w Przemyślu, w tym m.in. sprawa Eugeniusza Złotnickiego.

Szczególną formą przemocy były deportacje. Prezentowane dokumenty obejmują przykłady wniosków o pomoc dla Polaków wysiedlonych w głąb ZSRS, a także korespondencję i wspomnienia osób zesłanych na Sybir.

Sytuacja ludności żydowskiej podczas okupacji niemieckiej została przedstawiona na podstawie zachowanych protokołów, relacji, zeznań świadków, informacji o egzekucjach, a także pamiętnika Żydówki z Przeworska. Z kolei ogłoszenie o wydzieleniu dzielnicy żydowskiej w Przemyślu z 16 lipca 1942 r. oraz relacja Ignacego Rubinfelda ukazują obraz przemyskiego getta.

Polacy nie pozostawali obojętni wobec tragedii swoich żydowskich sąsiadów. Wspomnienia Bogusława Gębarowicza oraz informacje o rodzinach Ulmów, Czerwonków, Deców, Gerulów, Matyjów i Kurpielów stanowią tylko wybrane przykłady Polaków, którzy nieśli pomoc z narażeniem własnego życia.

Naród polski nie pogodził się z utratą niepodległości i podjął walkę z okupantem niemieckim i sowieckim, działając w konspiracji, która przybierała różnorodne formy.

W zasobie Archiwum zachowały się oryginalne dokumenty wytworzone przez konspiracyjną organizację o kryptonimie „Roch” w powiecie przeworskim, tworzoną przez działaczy Stronnictwa Ludowego pod przewodnictwem Władysława Kojdra. Stanowią je m.in. instrukcje dla dowódców, rozkazy, raporty, a także teksty przyrzeczeń członków konspiracji, zobowiązujących się do walki na rzecz niepodległości Ojczyzny.

Organizowano również tajne nauczanie. W Przemyślu na jego czele stanął nauczyciel Marian Dohnal, który utworzył Powiatową Komisję Oświaty i Kultury.

Przykładem działalności konspiracyjnej w Przemyślu było założenie przez młodych ludzi grupy „Lipowica”, kierowanej przez Stanisława Kostkę ps. „Dąbrowa”. Z czasem grupa ta, działająca w strukturach Armii Krajowej, przekształciła się w oddział dyspozycyjny Komendy Obwodu AK Przemyśl pod kryptonimem „DW Lipowica”. Do zadań członków struktur Polskiego Państwa Podziemnego należało m.in. wydawanie i kolportowanie prasy. W Przemyślu była to m.in. „Placówka”, zaś w Przeworsku „Odwet” i „Czyn”.

Przedstawienie wybranych dokumentów związanych z życiem ludności w okresie obu okupacji ma na celu ukazanie ich różnorodności oraz zachęcenie do pogłębionej refleksji nad poruszanymi zagadnieniami. Mimo licznych badań tematy te wciąż pozostają źródłem inspiracji dla badaczy, skłaniając ich do podejmowania kolejnych, nierzadko trudnych problemów związanych z okresem II wojny światowej.

Poniżej przedstawiamy wybrane materiały ze wspomnianej publikacji, jednocześnie zachęcając do jej lektury: https://www.przemysl.ap.gov.pl/a,1076,zycie-pod-dwiema-okupacjami-w-swietle-materialow-z-zasobu-archiwum-panstwowego-w-przemyslu

Książka dostępna jest w Bibliotece Archiwum Państwowego w Przemyślu.